Over het portret van Giovanni di Nicolao Arnolfini en zijn vrouw

Als afbeelding op de webstek is gekozen voor het Portret van Giovanni Arnolfini di Nicolao en zijn vrouw Giovanna Cenami, dat in olieverf op hout geschilderd is door Jan van Eyck in 1434. Het schilderij hangt sinds 1842 in de National Gallery in Londen.

Betekenis

In het schilderij zien we 15e eeuwse opvattingen over het huwelijk en man-vrouwpatronen. Giovanni Arnolfini is zakelijk gekleed. Hij staat op het punt om het huis te verlaten om het inkomen voor de familie te gaan verdienen. Het open raam naast hem is een symbool voor zijn wereldse leven. Zijn vrouw, daarentegen, staat naast het bed, als symbool van haar rol als verantwoordelijke voor het huishouden. Giovanni kijkt direct naar de toeschouwer, zijn vrouw kijkt dienstig naar haar man op.

Huwelijksvoltrekking

Omtrent de betekenis en duiding van dit schilderij bestaan verschillende theorieën. Gewoonlijk wordt het schilderij geïnterpreteerd als afschift van een huwelijksvoltrekking. Arnolfini en zijn vrouw treden in het huwelijk en het schilderij beeldt het moment dat de verbintenis aangegaan wordt, af. De bolronde spiegel aan de achtermuur van de kamer reflecteert naast Arnolfini en zijn vrouw nog twee figuren in de deur. Hiermee zijn er twee getuigen aanwezig om de huwelijksvoltrekking te legaliseren. Eén van hen is wellicht de schilder zelf, die hierdoor als eerste in de historie zichzelf als getuige / aanwezige in een schilderij afbeeldt.De omlijsting van de spiegel bevat afbeeldingen van het Lijden van Christus en representeert Gods belofte om de personen in de bolronde spiegel te redden. De spiegel zelf is een symbool voor Maria, en refereert aan de onbevlekte ontvangenis en puurheid van de Heilige Maagd, en representeert daarnaast het Oog van God, die op deze wijze getuige is van de huwelijksbeloften.

Het hondje kan gezien worden als een embleem van de Lust en symboliseert de wens van het paar om een baby te krijgen in dat grote rode bed. Het hondje kan ook gezien worden als een symbool van Trouw; huiselijke stabiliteit en rust (‘Fido’, de gebruikelijke naam voor honden in het Latijn, betekent ‘vertrouwen’).

De zevenarmige kandelaar bevat slechts één kaars, waarschijnlijk de kaars die de bruid volgens traditioneel Vlaams gebruik aan haar bruidegom gegeven heeft. Een brandende kaars bij daglicht symboliseert vaak de altijd aanwezige Heilige Geest of het Oog van God.

De sinaasappelen op de tafel bij het raam verwijzen wellicht naar vruchtbaarheid en symboliseren de puurheid en onschuld in de Hof van Eden vóór de zondeval. Achter het echtpaar zijn de gordijnen van het huwelijksbed geopend, hetgeen een voorstelling is van bezoek en zegen van de Heilige Drie-eenheid.

Noch Arnolfini, noch zijn vrouw dragen schoenen. Dit wijst op respect en bewustheid van de heiligheid en zaligheid van het huwelijk. De klompen op de voorgrond zijn wellicht een signaal van respect voor de huwelijksceremonie en wijzen er ook op dat deze gebeurtenis plaatsvindt op heilige grond. Traditioneel schenken echtgenoten klompen aan hun vrouwen.
De rode bedgordijnen verwijzen naar het fysieke bedrijven van de liefde, de vleselijke gemeenschap van het getrouwde stel. Het groen van de jurk van de vrouw symboliseert hoop (de hoop om moeder te worden, wellicht). Haar witte kapje symboliseert puurheid. Het contrast tussen het naast elkaar voorkomende rood en groen suggereert het tot elkaar komen van tegenpolen.
Het schilderij is gesigneerd, van een inscriptie voorzien en gedateerd op de muur boven de spiegel:

Johannes de Eyck fuit hic. 1434

De inscriptie (Jan van Eyck was hier. 1434) wijst erop dat de schilder Van Eyck aanwezig was om de huwelijksvoltrekking te schilderen. Hij heeft zijn handtekening geschreven in het lettertype dat gangbaar was in wettige documenten. Het doel van het schilderij lijkt derhalve het afschrift en de vastlegging van het huwelijk te zijn en geldt dus als een huwelijkscertificaat.

Indruk maken op toeschouwer

Een andere theorie over dit schilderij interpreteert de afbeelding in de economisch-historische situatie in Brugge in de 15e eeuw. Brugge was aan het begin van de 15e eeuw het belangrijkste handelsknooppunt in Noord Europa, en trok dus veel buitenlandse diplomaten, handelaren en kooplieden aan. Arnolfini, stammend uit een zeer belangrijke koopmansfamilie in het Italiaanse Lucca, woonde zijn hele leven in Brugge waar hij in dure stoffen, objecten en tapijten handelde. Het schilderij representeert de geboorte van een rijke burgerij van internationale handelaren die in een zeer korte periode van ongeveer 10 jaar groeide van onbeduidend naar schatrijk en machtig genoeg om schilderijen te kunnen kopen. Het schilderij is daarmee een afbeelding van de rijke koopmansklasse, die als 'nouveau riche' dolgraag haar bezittingen tentoonspreidt.

We zien mevrouw Arnolfini gekleed volgens de laatste mode. Haar japon, gemaakt van de beste en duurste stoffen, is zelfs afgezet met hermelijn. Achteloos ligt er een sinaasappel in het raam, een teken van rijkdom, daar alleen de rijke elite zich deze vruchten kon veroorloven. Het schilderij toont niet zozeer wat Arnolfini en zijn vrouw bezitten, maar juist meer wat ze willen tonen hoe rijk ze zijn en hoe goed ze het hebben.

Jan van Eyck (c. 1385–1441)

Jan van Eyck was een 15e eeuwse Vlaamse schilder, en één van de eerste schilders die olieverf gebruikte. Jan van Eyck is de jongere broer van Hubert van Eyck. Hij stierf in Brugge en werd daar op 9 juli 1441 begraven. Het schilderij Arnolfini en zijn vrouw wordt als een van Van Eycks meesterwerken en ook als een hoogtepunt in de kunstgeschiedenis beschouwd. Het is de eerste keer dat in een huiselijke scene twee zo normale mensen in een normaal interieur in interactie / conversatie geportreteerd zijn. Ook is het de eerste keer dat een schilder zo'n duidelijke handtekening in een schilderij zet.

Met dank aan de pagina in Wikipedia over het schilderij.

© Anne Logman, EOI Barcelona